yeni bir yıl: 1999. özel bir yıl, 2000'den bir öncesi. turkiye'de, dünyada yaşananlardan seçmelerim olacak. 1999'dan izlenimlerimi, bendeki yansımalarını yaşadıkça, yazdıkça okuyabilirsiniz.
6 ocak 1999; yeni bir gün. kimler yaşadı 6 ocak 1969'u? turkiye ve dünya, 1959'un 6 ocak'ında neydi, 1979'un, 1989'un 6 ocak'ında neredeydi? yazacağım 1999'da.
1959'in ocak'ında turkiye dp iktidarını yaşıyordu. menderes egemen siyasal kişilikti. bayar saygındı. inönü bitmemişti. demirel, ecevit turkiye siyasallığında henüz yoktu. soğuk savaş dünyayı ikiye ayırmıştı: nato ve varşova. bir de, nasır, nehru ve tito üçlüsünün üçüncü dünyacılığı yaygınlaşıyordu. o günlerin dili ve söylemiyle afrika uyanıyordu. küba, castro'suyla ilk günlerini yaşıyor; mao çin'i, onuncu yılında kararlı duruyordu. avrupa birliği ve roma antlaşması altılı bir hayâldi. dünya eisenhower'i ve abd'yi biliyordu ama, kennedy ve vietnam henüz abd dışında bilinmiyordu diyebiliriz.
1969'in ocak'ında türkiye neredeydi? o gün, abd'nin türkiye büyükelçisi komer'in arabası odtü'de alevler içindeydi. devgenç daha yoktu. tdgf adını, içinde koşturanlar ve bir de polis kayıtları biliyordu. demirel başbakan, ecevit chp genel sekreteri idi. 1969 seçimlerine daha çok vardı. bütçe görüşmeleri ve ecevit'in doğa yasası tanımı, güney amerika'nın operet orduları benzetmesi tbmm'de dile gelmemişti. turgut özal'ı, özal kardeşleri, sonradan bileceği gibi bilmiyordu turkiye. erbakan, henüz sanayi ve ticaret odaları birliği'nde türkiye'nin gündeminde sorun değildi. tüsiad yoktu. türkiş ve disk vardı, mess varolmak üzereydi.
kısacası, 1969 ocak'ında türkiye ve dünya 1968'i geride bırakmış, dubçek'in baharı yaza dönüşmeden noktalanmıştı. vietnam savaşı, abd'nin insan kaynaklarını, değerlerini altüst etmişti. ortadoğu ise, 1967'in haziran'ındaki 6 günlük sarsıntıdan dağınıktı.
1979'un ocak'ı, turkiye'nin kara günlerinin, turkiye'nin üzerinden eksilmeyeceği karamsarlığıyla yaşanan günlerdi. ecevit yeniden hükümet olmuştu. demirel, 1969'un tek başına gücünün başı değildi. milliyetçi cephe diye birliktelik görüntüsündeki parçalanmışlık toplumun her katındaydı. öğretmenler, öğrenciler, polisler, mahalleler, okullar, yurtlar, yöreler, bölgeler, kurtarılmışlıklar, baskılar egemendi. ambargonun, güvensizliğin, siyasal istikrarsızlığın durgunluğu belirgindi. dünya, petrol ambargosu ve opec sarsıntısından çıkma arayışlarındaydı. g7 ve avrupa ekonomi topluluğu yaygınlık kazanmıştı. thatcher, ingiltere'de yılların durgunluğu ve imparatorluğun yıpranmışlığına yeni bir umut ve yeni bir yön gibi ortadadıysa; carter, iran ve humeyni depremiyle sarsılmamıştı. nikaragua'da sandinista yönetimi, küba'dan sonra, devrim'in kıtada yayılabileceği kuşku ve korkusunu pekiştiriyordu. brezilya, arjantin ve şili'de askeri yönetimler, meksika'da rpi tek parti diktasındaydı. sovyetler'in altmışıncı yılı ve brejnev'in durgunluğu vardı. çin'de mao gitmiş, çu en lay gitmis ve kültür savaşı'ndan yenik çıkanlar çin'e egemen olmuştu. çin'de kıpırdanma, çin'de yenilik, sovyetler'in 1930'lardaki biçiminde değildi; çin'de sanayileşme uyanışı vardı.
1989 ocak'ında, dünya'da egemenler, dolar, g7, japonya, reagan, avrupa birliği, gorbaçov idi. brezilya ve arjantin'de askeri dikta yönetimleri seçimle yönetim biçimlerine dönüşmüştü. abd, askeri harcama çılgınlığıyla iktisadî istikrar kazanmıştı. bush, reagan'dan devir aldığı yönetime henüz başlamıştı. soğuk savaş'ın son yılında yaşandığını kimse açıkça söyleyemiyordu. siyasal uzmanlar ve beklentilere göre, soğuk savaş ve nükleer gerginlik yumuşuyordu. neredeyse on yıl süren iran irak savaşı durmuştu. turkiye'de yaşanan 1980ler, evren ve özal bitmez gitmez sanılıyordu. demirel, ecevit, erbakan, türkeş daha ne istiyordu?
1990'ları nasıl yaşadık? dünyada ve türkiye'de yüzyılın son on yılının belirleyicisi soğuk savaş'ın bitişi, geçici yeni dünya düzeni'nin yayılması dünyada ve turkiye'de nasıl yaşandı, nasıl belgelendi? 1999'da, günlükler olarak, yaşadıkça, yazdıkça seçmelerimi okuyacaksınız.
tepkilerinizi yurttas@cs.tamu.edu'ya iletebilirsiniz. yararlanacağım eleştirilerinizi, değerlendirmelerinizi paylaşmak isterim. unutmadan ekleyeyim: yazdıklarım, öznel düşüncelerdir; salt beni bağlar; sorumluluğu benimdir.
6 ocak 1999, college station, texas.
[yazılara tepkilerinizde salih.yurttas@gmail.com adresim geçerli olanıdır.]
tepkilerinizi yurttas@cs.tamu.edu'ya iletebilirsiniz. yararlanacağım eleştirilerinizi, değerlendirmelerinizi paylaşmak isterim. unutmadan ekleyeyim: yazdıklarım, öznel düşüncelerdir; salt beni bağlar; sorumluluğu benimdir.
6 ocak 1999, college station, texas.
[yazılara tepkilerinizde salih.yurttas@gmail.com adresim geçerli olanıdır.]
